Afgelopen woensdag nam bestuurder en Kwadrant-directeur Anton Renting afscheid van ’s Heeren Loo. Hij deed dat conform eigen wens met een symposium getiteld Geloven in Waarden. Een veelzeggende keuze. Want als één ding Anton in zijn langdurige bestuursloopbaan heeft getypeerd dan is het wel zijn geloof in de kracht van de oprechte verbinding met de medemens, of deze nu verstandelijk beperkt is of niet.
Anton werkte ruim 22 jaar bij ’s Heeren Loo, aanvankelijk als directeur algemene zaken van het Westerhonk in Monster en de laatste zes jaar als leidsman van Kwadrant. In die functies legde hij, zo memoreerde bestuursvoorzitter Paul de la Chambre in zijn middagopening, een bijzondere verbondenheid met cliënten aan de dag; een verbondenheid waartoe zijn geloof hem inspireerde. Maar hoe verhouden andere religies als de Islam en het Hindoeïsme zich tot dat thema? Een interessante vraag, ook voor ons werkveld, nu de samenleving in hoog tempo multiculturaliseert en steeds meer ouders met een buitenlandse achtergrond bereid lijken de zorg voor hun verstandelijk beperkte kind met ’s Heeren Loo te delen.
Op bovengenoemde vraag probeerden drie sprekers deze woensdagmiddag een antwoord te formuleren. Samen stelden zij eigenlijk vooral dit vast: dat professionalisering van de zorg goed is. En zelfs moet. Maar dat zonder bezieling en geloof in de waarde van de ontmoeting tussen mensen van vlees en bloed “onze zorg die voor cliënten eigenlijk zou moeten voelen als een weldadig bad niet veel meer is dan een droge bedding”, aldus ’s Heeren Loo bestuurder Durk Kooistra, die de ruim 150 gasten door het middagprogramma mocht praten.
Zo ver mag het natuurlijk niet komen. Maar de ontwikkelingen stemmen volgens Marian Verkerk, professor zorgethiek aan de Groningse universiteit, niet erg optimistisch. Zeker, we hebben vooruitgang geboekt. Nog maar een jaar of vijftien geleden spraken managers en beleidsmakers in de zorg nog vooral over bestwil. En was een zekere mate van betutteling vanzelfsprekend. Inmiddels waait er een andere wind. Cliënten hebben meer regie op de ondersteuning die zij krijgen. Hulpverleners moeten zich houden aan protocollen en procedures, die meer kwaliteit garanderen. En gemeenschapsgeld wordt efficiënter besteed.
Maar juist daarin schuilt ook een groot gevaar, meent Verkerk. “We moeten oppassen dat die professionalisering niet leidt tot instrumenteel handelen en verschraling van zorg. Want wat is zorg nu in essentie? Zorg is mensenwerk. Je doet cliënten en medewerkers tekort door op een ondersteuningsvraag een protocol te plakken en dat te beschouwen als de ultieme kwaliteitstoets. Dat is jezelf verstoppen. Hulpverleners zijn opgeleid om mensen te helpen. Dat vereist luisteren en kijken, vanuit interesse en betrokkenheid. En jezelf de vraag durven stellen: wat heeft deze mens van mij nodig?” Morele sensitiviteit tonen, noemt Verkerk dat. Of simpeler gezegd: zelf denken en niet op de automatische piloot varen. Want dwingende regels en voorschriften kunnen ook gemakkelijk verlammen.
Op hun beurt hebben managers en beleidsmakers zich de afgelopen jaren, zo lijkt het, steeds verder ingegraven in beheersingsdenken. Dat moeten we verlaten, meenden de sprekers. Daarvoor is waarachtig leiderschap nodig. Leiderschap, dat ziet en waardeert wat medewerkers drijft en onderkent waar cliënten behoefte aan hebben. Zorg is een relationeel proces, een verbinding tussen mensen die verantwoordelijkheid nemen voor hun deel in de relatie en elkaar niet afrekenen op prestatie-indicatoren en budgetten maar op de waarde van hun contact. En die zich in hun eigen taal kunnen verantwoorden voor de keuzes die zij maken.”
Een pleidooi dus voor hulpverlenerschap in de pure zin van het woord. Die boodschap komt dichtbij de visie die ’s Heeren Loo nu al enkele jaren voert. En dat werd door de sprekers onderkend. Met name de Amsterdamse Imam Yassin Elforkani prees de open houding van ’s Heeren Loo met haar Joods-Christelijke oorsprong jegens andere geloofsgemeenschappen. “Ik ben er zelf getuige van geweest… de intentie om families eerst thuis, in hun eigen omgeving, of in de moskee te ontmoeten en persoonlijk te leren kennen. En pas daarna voorzichtig te verkennen wat je voor gezinnen zou kunnen betekenen. Die benadering sluit goed aan bij wat in onze Moslimcultuur van waarde wordt gevonden. Namelijk dat mensen belangrijk zijn. Die opstelling wordt in de allochtone gemeenschap enorm gewaardeerd.”
Ook de waarden waarmee Hindoes leven (toch zo’n 160 duizend in Nederland) komen in essentie overeen met de kernwaarden die ’s Heeren Loo voert. De heer Ramlal, MEE-directeur in Zuid-Holland, somde ze voor zijn gehoor op. Hindoes beschouwen het vanuit hun geloof als hun plicht om mensen te helpen. Ze willen daarin oprecht en waarachtig zijn, zowel in handelen als denken. En dienstbaar zijn, want goed zijn voor anderen is ook goed zijn voor jezelf. En andersom. Ook morele moed is van groot belang. Net alshet nemen van verantwoordelijkhgeid voor je eigen keuzes en beslissingen. Die waarden, zo vertelde Ramlal, kleuren de manier waarop Hindoes met elkaar en met cliënten omgaan.
Imam Elforkani had nog wel een tip. Volgens hem doet ’s Heeren Loo er goed aan om in haar streven naar diversiteit niet alleen allochtone medewerkers aan te stellen. En gekleurde cliënten aan zich te binden. “Geloven in waarden betekent ook: bereid zijn begeleidings- en behandelmethoden aan te passen aan wat mensen uit andere geloofstradities belangrijk vinden.” Dat zal nog een hele kluif worden, denkt ook Verkerk. Want ondanks de fors toegenomen tolerantie hebben we in Nederland nog steeds last van vooroordelen over mensen met een beperking. Ze verhaalde over de weigering van de NS om op stations een affiche als aankondiging van een expositie toe te staan. Daarop is een sporter met één been te zien. De afbeelding zou in strijd zijn met de goede smaak en aanstoot geven. “Terwijl we het allemaal wel heel normaal vinden dat Jantje Smit ons in een onderbroek van C&A toelacht. Ik bedoel maar… de beelden zitten diep.”
